بيان آيات اين آيات ابتداى خلقت انسان و صورتبندى او و ماجراى آن روز آدم و سجده ملائكه و سرپيچى ابليس و فريب خوردن آدم و همسرش و خروجشان از بهشت و ساير امورى را كه خداوند براى آن دو مقدر كرده بود بيان مىفرمايد . * ( « وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الأَرْضِ وَجَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ قَلِيلًا ما تَشْكُرُونَ » ) * « تمكين در ارض » به معناى منزل دادن در آن است ، يعنى ما منزل شما را زمين قرار داديم ، ممكن است كه به معناى مسلط كردن نيز باشد ، يعنى ما زمين را مسخر شما و شما را مسلط بر آن كرديم ، مؤيد معناى دومى اين است كه اين آيات تقريبا مقابل آياتى است كه در سوره بقره راجع به داستان آدم و ابليس است ، زيرا در ابتداى آن آيات فرموده : « هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ ما فِي الأَرْضِ جَمِيعاً » « 1 » و اين همان تسلط و مسخر كردن است ، الا اينكه در آيات مورد بحث از آنجايى كه در آخرش فرموده : * ( « وَلَكُمْ فِي الأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ » ) * از اين جهت معناى اول مناسبتر با آن است ، زيرا در حقيقت جمله * ( « وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الأَرْضِ » ) * اجمال مطالبى است كه آيات بعد آن را بطور تفصيل بيان مىكند . پس معناى « مكناكم » اين است كه : ما شما را در زمين منزل داديم . و « معايش » جمع معيشت و به معناى چيزهايى است كه با آن زندگى مىشود ، از قبيل خوردنيها و آشاميدنىها و امثال آن . اين آيه در مقام منت نهادن بر آدميان است به نعمتهايى از قبيل نعمت سكونت در زمين و تسلط و استيلاء بر آن كه به آنان ارزانى داشته و نيز انواع نعمتهايى كه خداوند براى ادامه زندگى انسان در آن قرار داده ، و لذا در آخر آيه مىفرمايد : * ( « قَلِيلًا ما تَشْكُرُونَ » ) * . * ( « وَلَقَدْ خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ . . . » ) * اين آيه در ابتداى داستانى است كه در پانزده آيه مورد بحث بيان شده ، و تفصيل اجمالى است كه در آيه قبلى ذكر شده بود . البته در اين بين اشاره به علل و جهاتى كه باعث شد خداوند انسان را در زمين تمكين دهد نيز مىكند ، و به همين جهت كلام را به « لام » قسم آغاز نموده و فرمود : « و لقد . . . » و نيز به همين جهت داستان امر به سجده آدم و داستان بهشت را به صورت يك داستان ذكر كرده و فاصله اى در ميان آنها نگذاشت تا كلام جمع و جور شده و

--> ( 1 ) او كسى است كه آنچه را كه در زمين است براى شما خلق كرد . سوره بقره آيه 29